Uyuşturucu Ticareti (TCK 188) ile Kullanmak İçin Bulundurma (TCK 191): Tanımlar, Ayrım Kriterleri ve Yargıtay Kararları

Giriş

Uyuşturucu dosyalarında savunmanın ve iddianın düğümlendiği yer çoğu zaman aynıdır: Ele geçirilen madde, kişinin kendi kullanımı için mi bulunduruluyordu, yoksa başkalarına ulaştırılmak için mi? Bu sorunun cevabı, en az on yıl hapis cezası öngören uyuşturucu ticareti (TCK m.188) ile ilk aşamada kamu davası bile açılmayan kullanmak için bulundurma (TCK m.191) arasındaki farkı belirler.

İki suçun hareketleri büyük ölçüde örtüşür. TCK m.188/3 de satın almayı, kabul etmeyi ve bulundurmayı cezalandırır; m.191 de. Aradaki tek fark failin amacıdır ve bu amaç, dosyadaki maddi olgulardan çıkarılmak zorundadır. Bu yazıda her iki suçu ayrı ayrı tanımlıyor, aralarındaki bağlantıyı kuruyor ve Yargıtay'ın ayrımda kullandığı ölçütleri güncel kararlar üzerinden ele alıyoruz.

Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti (TCK m.188)

TCK m.188, uyuşturucu veya uyarıcı maddenin üretilmesinden son kullanıcıya ulaşmasına kadar uzanan zincirin bütün halkalarını cezalandırır. Korunan hukuki değer kamu sağlığıdır ve suç bir soyut tehlike suçudur: Maddenin bir kişiye zarar vermesi, hatta kullanılması gerekmez. Fiilin ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak işlenmesi gerekir; ruhsat kapsamındaki üretim ve satış suç oluşturmaz.

Hangi maddelerin uyuşturucu veya uyarıcı sayılacağı, uluslararası sözleşmelere ve 2313 ile 3298 sayılı Kanunlara dayanan listelerle belirlenir. Uygulamada maddenin niteliği ve net miktarı kriminal raporla tespit edilir.

Nitelikli haller

• Maddenin türü (m.188/4-a): Madde eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid, sentetik katinon, sentetik opioid veya amfetamin ve bunların türevlerinden ise ceza yarı oranında artırılır. Sentetik katinon, sentetik opioid ve amfetamin grubu bu listeye 7445 sayılı Kanun'la 05.04.2023 tarihinden itibaren eklenmiştir; bu tarihten önce işlenen fiillere bu artırım uygulanamaz.
• Suçun işlendiği yer (m.188/4-b): Üçüncü fıkradaki fiillerin okul, yurt, hastane, kışla, ibadethane gibi toplu bulunulan bina ve tesislere 200 metreden yakın, umuma açık veya umumun gelip geçtiği yerlerde işlenmesi halinde ceza yarı oranında artırılır.
• Failin sayısı (m.188/5): Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi halinde ceza yarı oranında, suç işlemek için kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde bir kat artırılır.
• Failin mesleği (m.188/8): Fiilin tabip, eczacı, hemşire, veteriner gibi sağlık mesleği mensupları ya da ecza veya kimya alanında faaliyet gösterenler tarafından işlenmesi halinde ceza yarı oranında artırılır.

Öte yandan imali ve ticareti resmi izne ya da satışı reçeteye bağlı maddeler bakımından da aynı hükümler uygulanır; ancak bu durumda ceza yarısına kadar indirilebilir (m.188/6). Reçeteli ilaçların izinsiz satışı bu fıkranın tipik örneğidir.

Kullanmak İçin Satın Alma, Kabul Etme, Bulundurma ve Kullanma (TCK m.191)

TCK m.191/1'e göre kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran ya da bu maddeleri kullanan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Maddenin bugünkü yapısı 6545 sayılı Kanun'la 2014 yılında kurulmuş, kullanma fiili de bu değişiklikle açıkça suç olarak düzenlenmiştir.

Kanun koyucunun kullanıcıya bakışı, ticaret yapan kişiye bakışından farklıdır: Kullanıcı öncelikle tedavi edilmesi gereken kişi olarak görülür. Bu yüzden m.191, cezalandırmadan önce bir tedavi ve denetim aşaması öngörür.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi

• Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı, CMK m.171'deki şartları aramaksızın beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler ve şüpheliyi yükümlülüklere aykırı davranmanın sonuçları konusunda uyarır (m.191/2).
• Erteleme süresi içinde kişi hakkında en az bir yıl denetimli serbestlik tedbiri uygulanır. Bu süre savcı tarafından altışar aylık dönemlerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir; gerekirse tedavi uygulanır ve kişi yılda en az iki kez test için sevk edilir (m.191/3).
• Kişi erteleme süresi içinde yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine ısrarla uymazsa, yeniden kullanmak için madde satın alır, kabul eder veya bulundurursa ya da madde kullanırsa kamu davası açılır (m.191/4). Bu yeni fiiller ayrı bir soruşturma konusu yapılmaz, yalnızca ihlal sebebi sayılır (m.191/5).
• Ertelemenin ihlali nedeniyle kamu davası açılmış bir kişi hakkında, yeni bir m.191 fiili nedeniyle tekrar erteleme kararı verilemez (m.191/6).
• Erteleme süresi ihlalsiz geçirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir (m.191/7).

Yargıtay, "ısrar" şartını sıkı yorumlamaktadır: Denetimli serbestlik müdürlüğünün tek bir davetine uyulmaması, kamu davası açılması için yeterli değildir (Yargıtay 20. CD, 15.10.2018, 2017/7123 E., 2018/4244 K.).

Fiilin okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi yerlere 200 metreden yakın, umuma açık yerlerde işlenmesi halinde m.191 bakımından da ceza yarı oranında artırılır (m.191/10). Yargıtay, bu mesafenin tahminle değil keşif gibi somut bir ölçümle belirlenmesini aramaktadır (Yargıtay 10. CD, 2020/15852 E., 2022/10638 K.).

İki Suç Arasındaki Bağlantı: Aynı Fiil, Farklı Amaç

Satın alma, kabul etme ve bulundurma, her iki maddede de sayılan seçimlik hareketlerdir. Kanun bu hareketleri m.191'de "kullanmak için" ibaresiyle sınırlamış, m.188/3'te ise böyle bir sınırlamaya yer vermemiştir. Sonuç olarak aynı hareket, kişinin kendi kullanımına yöneldiğinde m.191'i, başkalarına ulaştırılmaya yöneldiğinde m.188/3'ü oluşturur.

Bu yapının iki önemli sonucu vardır. Birincisi, satıcı ile alıcı aynı alışverişte farklı suçlardan sorumlu olur: Kullanıcıya satan kişi m.188/3'ten, kullanmak için alan kişi m.191'den yargılanır. İkincisi, ticaret amacı ispat edilmesi gereken bir unsurdur. Amacın hangisi olduğu kesin olarak belirlenemiyorsa, şüpheden sanık yararlanır ve fiil m.191 kapsamında değerlendirilir (Yargıtay CGK, 2018/208 E., 2020/522 K.).

Kişinin uyuşturucu kullanıcısı olması ise tek başına ticaret iddiasını çürütmez. Kullanıcı olan bir kişinin aynı zamanda madde satması mümkündür; belirleyici olan, dosyadaki delillerin başkalarına aktarma amacını gösterip göstermediğidir.

Yargıtay'ın Ayrım Kriterleri

Kanunda ticaret ile kullanma arasında bir gram sınırı yoktur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2004 yılından bu yana istikrarlı biçimde aşağıdaki ölçütleri birlikte değerlendirmektedir:

• Maddenin bulundurulduğu yer ve bulunduruluş biçimi,
• Maddenin türü ve miktarı,
• Kişinin maddeyi başkasına satma, devretme veya temin etmeye yönelik bir davranışının bulunup bulunmadığı,
• Kişinin uyuşturucu kullandığını gösteren bir doktor raporunun bulunup bulunmadığı.

Uygulamada bu ölçütleri somutlaştıran başlıca olgular şunlardır: satışa hazır küçük paketler, hassas terazi, paketleme malzemesi, açıklanamayan nakit para, kişinin gelir durumuyla orantısız miktar, alıcı tanık beyanları, mesaj ve telefon kayıtları, fiziki takip ve teslim anının tespiti. Kişinin test sonucu ve kullanıcı olup olmadığına ilişkin raporlar da kullanma iddiasının inandırıcılığını etkiler.

Miktar, ölçütlerden yalnızca biridir. Ceza Genel Kurulu kararları incelendiğinde, sonucu çoğu zaman miktarın değil, başkasına aktarmaya yönelik somut bir davranışın varlığının ya da yokluğunun belirlediği görülmektedir. Az miktarda maddeyle ticaret kabul edilebileceği gibi, görece yüksek miktarlar da başka delil yoksa kullanma sınırları içinde değerlendirilebilmektedir.

2025 Tarihli Ceza Genel Kurulu Kararları

Ceza Genel Kurulu'nun 2025 yılının son aylarında verdiği üç karar, yukarıdaki ölçütlerin nasıl uygulandığını açıkça göstermektedir:

Bu kararlar birlikte okunduğunda, 78 gram esrarın kullanma, 1,64 gram kokainin ise ticaret kabul edilebildiği görülür. Fark miktardan değil, dosyadaki aktarma delilinden kaynaklanmaktadır.

Birlikte Kullanım, İkram ve Başkası İçin Satın Alma

Uygulamada en sık tartışılan konulardan biri, maddenin arkadaş ortamında paylaşılmasıdır. Yargıtay'ın bu konudaki yaklaşımı, maddenin üzerindeki bağımsız tasarruf imkanının başkasına geçip geçmediği sorusuna dayanır:

• Aynı anda ve birlikte kullanma: Kişinin getirdiği maddenin arkadaşlarıyla aynı ortamda birlikte içilmesi, maddenin zilyetliği başkasına geçmediği sürece m.191 kapsamında kalır (Yargıtay 10. CD, 11.10.2013, 2012/13522 E., 2013/8959 K.; Yargıtay 10. CD, 13.06.2023, 2021/3036 E., 2023/5517 K.).
• Maddeyi başkasının bağımsız kullanımına bırakma: Kişi maddeyi karşılık almadan da verse, alan kişi madde üzerinde bağımsız olarak tasarruf edebiliyorsa "başkasına verme" hareketi gerçekleşir ve fiil m.188/3'ü oluşturur. Kullanım sınırını aşan miktarın, birlikte kullanım olmaksızın ve para alınmadan başkalarına götürülmesi ticaret olarak kabul edilmiştir (Yargıtay 10. CD, 04.07.2023, 2021/17000 E., 2023/6033 K.).
• Başkası için temin etme: Arkadaşının talebi üzerine satıcıyla bağlantı kurup maddeyi onun için temin eden kişi, kendisi kullanıcı olsa bile m.188/3'ten sorumlu tutulabilir (Yargıtay 10. CD, 17.10.2023, 2023/9591 E., 2023/8804 K.).
• Ortak satın alma savunması: Birden fazla kişinin para birleştirerek kendileri için madde aldığı iddiası, miktar ve diğer olgularla desteklenmediğinde kabul görmemektedir. Yaklaşık 1.280 gram esrarın "yarı yarıya ortak alındığı" savunması bu nedenle reddedilmiştir (Yargıtay 10. CD, 24.05.2022, 2019/8026 E., 2022/6677 K.).

Uyuşturucu kullanımı için yer, donanım veya malzeme sağlamak ise ayrı bir suçtur; bu fiiller TCK m.190'daki kullanılmasını kolaylaştırma suçu kapsamında değerlendirilir.

Yargılamada Vasıf Değişikliği ve HAGB

Ticaret iddiasıyla açılan bir davada yargılama sonunda fiilin yalnızca m.191 kapsamında kaldığı anlaşılırsa, mahkeme m.191'deki esaslara göre hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verir (m.191/8). Böylece soruşturma aşamasında uygulanamayan tedavi ve denetim sistemi, yargılama aşamasında devreye girer.

Bu hüküm önemlidir; çünkü m.188/3'ün alt sınırı on yıl olduğundan, ticaret suçundan kurulan mahkumiyetlerde CMK m.231'deki iki yıllık sınır nedeniyle HAGB kararı verilemez. HAGB'nin genel şartlarını HAGB yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Etkin Pişmanlık (TCK m.192)

TCK m.192, uyuşturucu suçlarında soruşturmaya katkı sağlayan kişiler için ceza verilmemesi veya indirim yapılması imkanı tanır:

• Ticaret suçuna iştirak edenlerden biri, resmi makamlar haber almadan önce suç ortaklarını ve maddenin saklandığı veya imal edildiği yerleri bildirir ve bu bildirim faillerin yakalanmasını ya da maddenin ele geçirilmesini sağlarsa, hakkında ceza verilmez.
• Kullanmak için madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmi makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini bildirerek faillerin yakalanmasına veya maddenin ele geçirilmesine hizmet ederse, hakkında ceza verilmez.
• Resmi makamlar haber aldıktan sonra, kendi suçunun ortaya çıkmasına ve diğer faillerin yakalanmasına hizmet eden kişinin cezası, hizmetin niteliğine göre dörtte birden yarısına kadar indirilir.
• Madde kullanan kişi, soruşturma başlamadan önce tedavi ettirilmek amacıyla resmi makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurursa, hakkında cezaya hükmolunmaz.

Uygulamada en sık karşılaşılan durum, kolluk aşamasında maddenin temin edildiği kişinin bildirilmesidir. Bu bildirimin indirime yol açabilmesi için, faillerin yakalanmasına veya maddenin ele geçirilmesine fiilen katkı sağlaması gerekir.

Usul, İnfaz ve Sicil Bakımından Farklar

İnfaz süresinin somut hesabı için infaz hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz. Sicil sonuçları bakımından da bir hatırlatma yapmak gerekir: m.191'in alt sınırı iki yıl olduğundan, bu suçtan kurulan bir mahkumiyet çoğu durumda Anayasa m.76 ve Devlet Memurları Kanunu m.48'deki "kasıtlı suçtan bir yıl veya daha fazla hapis" ölçütüne girer. Bu da arşiv kaydının 5 yıl değil 15 veya 30 yıl sonra silinmesi sonucunu doğurabilir. Ayrıntılar için adli sicil ve arşiv kaydı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaç gram uyuşturucu ticaret sayılır?

Kanunda böyle bir sınır yoktur. Miktar, maddenin türü, bulunduruluş biçimi, aktarma delili ve kullanıcılık raporu birlikte değerlendirilir. Ceza Genel Kurulu 78 gram esrarı kullanma, 1,64 gram kokaini ise diğer delillerle birlikte ticaret kabul etmiştir.

İlk kez kullanmaktan yakalanan kişi ceza alır mı?

İlk aşamada hayır. Savcılık beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler ve kişi denetimli serbestlik altında tutulur. Bu süre ihlalsiz geçirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.

Arkadaşımla birlikte içtiğim madde ticaret sayılır mı?

Madde aynı ortamda birlikte kullanılmış ve zilyetliği arkadaşınıza geçmemişse Yargıtay bunu m.191 kapsamında değerlendirmektedir. Maddenin arkadaşınızın bağımsız kullanımına bırakılması ise karşılıksız olsa bile "başkasına verme" sayılabilir.

Kullanıcı olduğumu kanıtlamam ticaret iddiasını ortadan kaldırır mı?

Tek başına kaldırmaz. Kullanıcılık raporu ayrım ölçütlerinden biridir; ancak başkasına satma veya devretmeye yönelik somut deliller varsa kişi kullanıcı olsa da m.188'den sorumlu tutulabilir.

Ticaret iddiasıyla yargılanıp kullanmaktan hüküm kurulursa ne olur?

Mahkeme, m.191/8 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verir ve kişi tedavi ve denetim sistemine tabi olur.

Sonuç

TCK m.188 ile m.191 arasındaki sınır, hareketin kendisinden değil failin amacından geçer. Aynı satın alma veya bulundurma fiili, kişinin kendi kullanımına yöneldiğinde tedavi odaklı bir sisteme, başkalarına ulaştırılmaya yöneldiğinde ise en az on yıl hapis cezasına bağlanır. Bu amaç, maddenin miktarı, bulunduruluş biçimi, başkasına aktarma delilleri ve kullanıcılık raporu birlikte değerlendirilerek belirlenir; şüphe halinde fiil m.191 kapsamında kabul edilir.

Ceza Genel Kurulu'nun 2025 tarihli kararları, miktarın tek başına belirleyici olmadığını bir kez daha göstermiştir. Bu nedenle uyuşturucu dosyalarında asıl inceleme, ele geçirilen maddenin gramajından çok, aktarma iddiasını destekleyen veya çürüten delillerin üzerinde yoğunlaşmalıdır.

İlgili Mevzuat